Kan Parası Miras Kalır mı? Acının İskontosuna Hayır!

Ben durduğum yeri gizlemeyeceğim: Kan parası miras kalır mı? diye sormak bile, acıyı muhasebe kalemine çevirmeyi meşrulaştırıyor. Evet, biliyorum; hukuk metinleri “alacak hakkı”, “tazminat”, “diyet” der. Gelenek “helalleşme” diye paketler. Ama çıplak gerçek şu: parayı miraslaştırdıkça, travmayı da miraslaştırıyoruz. Bu yazı tartışma çıksın diye yazıldı. Çünkü bazı soruların cevabı sadece “kanuni olarak mümkündür” değil; ahlaken kaçınılmalıdır da olabilir.

Kısa özet: “Kan parası” kimi bağlamda tazminat/kısmî onarım gibi görünse de, miras konusu yapıldığında adaleti değil, suskunluğu miras bırakır. Hukuken farklı rejimler, farklı sonuçlar doğurabilir; etik düzeyde ise soru hâlâ yakıcı: Acının fiyatını kim belirledi ve neden kuşaklara devrediyoruz?

“Kan Parası” Nedir? Diyat mı, Tazminat mı, Sus Payı mı?

Kan parası; bir ölüm ya da ağır zarar sonrası, zarar gören tarafın yakınlarına ödenen bedelin halk dilindeki adı. Modern hukukta buna genellikle tazminat denir; kimi dinî-hukukî bağlamlarda diyet. Kâğıt üzerinde “onarıcı adalet” izlenimi verir: bir kayıp var ve bir ödeme yapılıyor. Peki ya gerçek hayatta? Bu ödeme çoğu kez gerçeği kapatmak için mi kullanılıyor, yoksa hakikati görünür kılmak için mi? Şayet para, yüzleşmenin yerini alıyorsa, işte orada sorun başlar.

Kan Parası Miras Kalır mı? Sorunun Arkasındaki Asıl Soru

“Kan parası miras kalır mı?” diye sorarken aslında şunu soruyoruz: Acının bedeli, miras yoluyla bölüştürülebilir mi? Evet, kimi yargı düzenlerinde tazminat alacağı mirasın bir parçası olabilir. Ama ölünün arkasından yürüyen yas, malvarlığı değil; hakikat talebidir. Eğer kan parası bir “sus payı”na dönüşmüşse, mirasçıların aldığı şey para değil, sessizlik sorumluluğudur.

Kelime Oyunları: “Alacak Hakkı” vs. “Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Hak”

Hukuki literatürde incelik var: Bazı haklar mirasla geçer (alacak gibi), bazıları geçmez (kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar gibi). Peki kan parası hangi sepette? İşte tam burada gri alan başlar. Provokatif soru: Hakikate ulaşma talebi kişiye bağlı bir haksızlıkla sınırlıyken, “peşin çek yazıldıysa” bu talep otomatik mi sönüyor? Parayı saklayan zarf, gerçeği de saklar mı?

Zayıf Yönler: Kan Parasının Görünmeyen Bedelleri

1) Şiddetin ekonomisi: Paranın dolaşıma girmesi, şiddeti “hesaplanabilir risk”e çevirir. “Belli bir bedeli var” duygusu, önleyici etkiyi törpüler.

2) Sınıfsal adaletsizlik: Parası olan “bedel” öder; parası olmayan ömür törpüler. Eşit adalet değil, doğar.

3) Suskunluk kültürü: “Anlaştık” cümlesi, delillerin peşini bırakmanın bahanesi olabilir. Medyanın ilgisi azalır, tanıklar susar, soruşturma sığlaşır.

4) Kuşaklararası yük: “Kan parası miras kalır mı?” evet cevabına yaslanırsa, yeni nesil kayıp paranın bekçisi olur; yas tutmak yerine hesap tutar.

“Onarıcı Adalet” Retoriği Neden Yetmiyor?

Onarım, hakikati görünür kılan ve faile sorumluluk yükleyen bir süreçse anlamlıdır. Sadece para ödemek, sadece mirasa aktarmak değil; özür, açıklık, tanıklık ve yeniden kurma gerekir. “Onarım” kelimesi, muhasebenin makyajı değil; toplumsal dikiş olmalıdır. Aksi hâlde kan parası, acı temettüsüne dönüşür.

Provokatif Sorular

• Paranın miktarını kim belirliyor? Yoksulun canı ucuza mı gidiyor?
• Ödenen meblağ, gerçeğin konuşulmasını mı kolaylaştırıyor, yoksa bastırıyor mu?
• “Kan parası miras kalır mı?” demeden önce, “Adalet miras kalıyor mu?” diye sormayı denedik mi?

Kan Parası Miras Kalır mı? Hukukî Gri, Ahlakî Kırmızı

Evet, bazı rejimlerde tazminat alacağı mirasla geçebilir; bu, metinlerin dünyasında mümkündür. Fakat metin ile hayat arasındaki mesafe önemlidir. Miras hukukunun teknik cümleleri, kaybedilenin adını taşımaz. Bir aileye geçen şey, sadece para değil; kapanmamış dosyadır. Hakikat kapanmadan, miras açılmasın.

“Ama Aileye Destek Oluyor” İtirazı

Elbette maddi destek, mağdur aile için nefes olabilir. Fakat iki şarta bağlı: 1) Paranın kaynağı ve süreci şeffaf olacak. 2) Para, soruşturmanın, davanın, kamusal yüzleşmenin yerine geçmeyecek. Bu iki şart yoksa, destek değil, ikna satın alınır.

Okurun Kontrol Listesi

1. Bu ödeme, gerçeği açıklaştırıyor mu, gizliyor mu?
2. Meblağ nasıl belirlendi? Pazarlıkta kimin sesi duyuldu?
3. Hukukî süreçler tamamlandı mı, yoksa “dışarıda anlaşma”yla mı rafa kalktı?
4. Mirasçılar parayla birlikte hangi sorumluluğu devralıyor?

Alternatif Yol: Parayı Değil, Hakikati Miras Bırakmak

Gerçek onarım için üç ayak: şeffaf soruşturma, kamusal yüzleşme, toplumsal onarım mekanizmaları. Dayanışma fonları, psiko-sosyal destek, açık arşivler, bağımsız izleme kurulları… Bunlar, çeki imzalamaktan daha zor; ama geleceği kurtarır. Kan parası miras kalır mı diye sormak yerine, “Hakikat ve adalet nasıl miras kalır?” diye ısrar edelim.

Son Çağrı: İskontolu Adalet İstemiyoruz

Şunu net söyleyelim: Kan parası miras kalırsa, failin yükü hafifler, toplumun yükü ağırlaşır. Biz iskonto değil, tamamlayıcı adalet istiyoruz. Bu, daha uzun, daha çetin, daha kamusal bir yol demek. Ama başka türlü, “kan parası”nın asıl sahibi olan soru işaretleri hiç ölmez.

Tartışmayı Başlatıyorum

• Bir kuşağın aldığı paranın, sonraki kuşağın vicdanını nasıl etkilediğini hiç düşündünüz mü?
• Parayı miraslaştırmak yerine, faile ve sisteme yüklenen sorumluluğu miraslaştırmak mümkün mü?
• “Kan parası miras kalır mı?” sorusuna sizin cevabınız ne—ve bunu hangi ilke ile savunuyorsunuz?