Doğru Bilginin Varlığı Mümkün Müdür? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Toplumda “doğru bilgi” dediğimizde herkesin aklına gelen şey genellikle nesnel, doğrulanabilir ve evrensel olan bir şeydir. Ama bir de şöyle düşünelim: Sokakta yürürken yanımda bir grup kadın, tacize uğramışken, hemen birkaç adım ilerde bir adam, “Kadınlar da kışkırtıyor,” diyor. Bu her iki kişi de farklı gerçeklikleri yaşıyor ve her biri “doğru bilgi”yi kendi perspektifinden, deneyiminden çıkarıyor. Peki, o zaman doğru bilginin varlığı gerçekten mümkün müdür? Bu soruyu toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından ele aldığımda, aslında karşımıza çok daha karmaşık bir tablo çıkıyor.
Doğru Bilgi ve Toplumsal Cinsiyet
Toplumsal cinsiyet, bilgiye ve doğruluğa nasıl baktığımızı şekillendiriyor. Bir kadının, toplumun gözünde doğru kabul edilen bilgiye nasıl yaklaştığı ile bir erkeğin yaklaşımı farklı olabilir. Mesela, İstanbul’daki bir otobüs durağında iki arkadaşımı duyuyorum. Biri, işyerindeki mobbing’i anlatıyor, diğeri ise “Sen de abartıyorsun, işyerinde herkesin derdi var,” diye cevap veriyor. Burada, kadın arkadaşımın yaşadığı deneyim, toplumsal cinsiyetin bir sonucu olarak farklı algılanıyor. Çünkü çoğu zaman, kadınların şikayetleri ve tecrübeleri “abartı” olarak görülürken, erkeklerin benzer tecrübeleri çoğunlukla “gerçek” kabul ediliyor.
Oysa ki, mobbing gibi konularda “doğru bilgi”nin ne olduğunu tartışmak, kişisel deneyimlerin ve toplumsal cinsiyet normlarının etkisiyle değişiyor. Kadınların yaşadığı travmalar, toplumda genellikle daha az önemseniyor ve bu da doğru bilginin genellikle erkek perspektifinden şekillendiği bir dünyada yaşamamıza yol açıyor. Yani, toplumsal cinsiyet üzerinden bakıldığında, doğru bilgi her zaman sadece tek bir bakış açısına dayanmıyor, aksine, birçok sesin, deneyimin ve bilginin birleşimiyle şekilleniyor.
Çeşitlilik ve Doğru Bilgi
Çeşitlilik de, doğru bilgi anlayışımızı etkileyen önemli bir faktör. Herkesin farklı bir deneyimi olduğu bir toplumda, doğru bilgiye ulaşmak elbette daha zor hale geliyor. Mesela, bir gün iş çıkışında, tam İstanbul’un en kalabalık metro hattına bindiğimde, yanımda bir kadın başörtülü, bir adam ise klasik iş kıyafetleriyle yolculuk ediyordu. Kadın, sürekli etrafındaki bakışlardan rahatsız oluyor, adam ise gayet rahat bir şekilde telefonuyla vakit geçiriyordu. İki kişi farklı toplumsal kimliklerle, farklı gözlemler yapıyordu. Kadın için etrafındaki bakışlar, bir “gerçek” ve doğru bilgi iken, adam için o bakışlar gayet normaldi.
Çeşitli toplumsal kimliklerin olduğu bir ortamda, her bireyin doğru bilgiyi farklı bir açıdan algıladığını görmek işte böyle bir şey. Yani doğru bilgi, tek bir doğruluk olarak sabit kalmıyor; herkesin gerçekliği, toplumsal rolü, kimliği, geçmişi ve yaşadığı deneyimle şekilleniyor. Birisinin doğrusu, başka birinin yanlış olabilir. Ancak her iki taraf da, kendi yaşadıkları ve gördüklerinden yola çıkarak doğrularına sahip çıkıyorlar. Çeşitliliği anlamak, bu farklı bakış açılarını kabul etmek demek. Bu durumda, doğru bilginin varlığı ne kadar mümkün?
Sosyal Adalet ve Doğru Bilgi
Sosyal adalet de doğru bilgi sorusunu şekillendiren önemli bir başka faktör. İstanbul’da, sabah işe giderken otobüslerde, mahallelerde ya da işyerlerinde hep aynı gruplar arasında bir adaletsizlik hissiyatı vardır. İyi işlere sahip olanlar, çoğu zaman belirli bir sınıfın ve toplumsal statünün parçasıdır. Diğer grupların doğru bilgiye ulaşma imkanları ise oldukça sınırlıdır. Örneğin, bir mahalledeki gençler genellikle adaletsiz bir eğitim sisteminin içinde yetişiyor, iş bulma şansları daha düşük ve sosyoekonomik fırsatlar oldukça kısıtlı. Bu grupların sesleri, bazen daha geniş toplumsal gruptan “doğru bilgi” olarak kabul edilmiyor. Çünkü toplumsal adaletin olmadığı bir ortamda, bu grupların doğru bildiği şeyler, başkalarına göre yanlış sayılabiliyor.
Sosyal adaletin eksik olduğu bir toplumda, bilgiye erişim eşitsizliği vardır. Bu eşitsizlik, kişilerin toplumsal düzeydeki yerlerine göre şekillenir. Eğer bir grup, başka bir grup üzerinde baskı kuruyor ve bu grup daha az fırsata sahipse, onların bildiği “doğru bilgi”ler sistem tarafından dışlanabilir. Yani doğru bilginin varlığı, sadece bilgiye sahip olmakla değil, bu bilginin doğru kabul edilmesiyle de ilgilidir.
Sonuç: Doğru Bilgi ve Toplumsal Yapılar
Sonuç olarak, doğru bilginin varlığı, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi faktörlerle iç içe geçmiş bir mesele. “Doğru bilgi” dediğimizde, tek bir doğruyu kabul etmek, çok boyutlu bir toplumda oldukça yanıltıcı olabilir. Herkesin gerçekliği, deneyimleri ve algıları farklıdır ve bu da doğru bilginin nasıl şekillendiğini etkiler. Bu yüzden doğru bilgi arayışı, sadece bilginin kendisini değil, aynı zamanda bu bilginin kim tarafından ve hangi koşullarda üretildiğini anlamakla da ilgilidir. Her birimiz, kendi gerçekliğimizin peşinden giderken, başkalarının bakış açılarını da dinleyerek, daha geniş bir anlayış geliştirebiliriz.