İstinabe Yasağı Hangi Suçlarda? Hukukî ve Tarihsel Bir İnceleme
Giriş: Sürekliliğe Dair Bir Perspektif
Geçmişin gölgesinden bugüne uzanan hukukî düzenlemeler, yalnızca müeyyideler ve cezalarla değil, aynı zamanda yargılamanın nasıl yürütüleceğiyle de karakterlenmiştir. İşte bu bağlamda, istinabe yasağı kavramı dikkat çeker: Bir sanığın duruşma mahkemesinde bulunması usulünün, belirli suçlarda ne ölçüde zorunlu olduğuna dair hükümler içerir. Bu yazıda, istinabe yasağının tarihsel arka planını, günümüzdeki uygulamalarını ve akademik tartışmalarını ele alacağız.
Tarihsel Arka Plan: Yargılama Usulündeki Dönüşümler
Usul hukukunda, sanığın yüzüne karşı yargılanması, adil yargılanma hakkının temel unsurlarındandır. Türkiye’de usul açısından düzenlemeler, özellikle Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) çerçevesinde olgunlaşmıştır. Bu bağlamda, istinabe yoluyla yani sanığın başka bir mahkeme huzurunda sorgulanması usulü, bazı koşullarda mümkün olsa da, istinabe yapılmasına engel düzenlemeler de mevcuttur. Örneğin, sanığın alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, duruşmanın esas mahkemede yapılması zorunludur. [1] Bu tür düzenlemeler, yargılamanın yüz‑yüze yürütülmesi ve hukuka uygunluğu gözeten bir değişim süreci içinde doğmuştur.
Kuramsal Düzenlemeler ve Güncel Uygulama
CMK m. 196/2’ye göre, sanığın duruşmadan bağışık tutulacağı haller saklı kalmak üzere, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, sanığın istinabe yoluyla sorguya çekilmesi mümkün değildir; yani mahkeme huzurunda hazır bulunması zorunludur. [1] Bu durumda “istinabe yasağı”ndan söz edilir. Bir diğer ifadeyle, düşük ceza öngörülen suçlarda istinabe yöntemi ile sanığın farklı yerde sorgulanması kabul edilebilirken, ağır suçlarda bu yol kapatılmıştır.
Dolayısıyla, istinabe yasağı özellikle alt sınırı beş yıl ya da daha fazla hapis cezası ile cezalandırılacak suçlar için geçerlidir. [2] Uygulamada bu, örneğin ciddi dolandırıcılık, rüşvet, silahlı suçlar gibi uzun süreli hapis öngören suçlarda, sanığın yargılandığı mahkeme önünde bulunmasının bir zorunluluk haline gelmesine yol açmaktadır.
Akademik Tartışmalar ve Eleştirel Yaklaşımlar
Akademik literatürde, istinabe yasağının hem hukukî eşitlik açısından hem de usul adaletinin korunması açısından önemi vurgulanmaktadır. Bir görüş, yasağın “sanığın savunma hakkını ve doğal hakime erişimini” güçlendirdiğini belirtir. Çünkü sanığın esas mahkemede hazır bulunması, hem savunma etkinliğini artırır hem de karar verilecek hakim‑mahkeme ile doğrudan irtibat kurmasını sağlar. [1] Öte yandan, bazı eleştiriler de bu yaklaşımın uygulamada gecikmelere ya da maddi zorluklara yol açabileceğini, istinabe yolunun teorik olarak yargılamayı hızlandıran bir mekanizma olduğunu, fakat yasağın bu yolu daraltarak pratikte bazı dezavantajlar getirdiğini öne sürer. [3]
Tartışmanın bir diğer boyutu da “suçun ağırlığı ile usul haklarının sınırlandırılması” arasındaki denge üzerinedir. Yasa koyucu, ciddi suçlarda sanığın esas mahkeme huzurunda bulunmasını şart koşarken, bu yaklaşımın “hâkim marka” gözetimi ve yargılamada verimlilik gibi unsurlarla nasıl dengelendiği tartışma konusudur.
Sonuç: Ne Anlamda Uygulanıyor ve Neler Sorgulanmalı?
Özetle, istinabe yasağı, alt sınırı beş yıl ve üzeri hapis cezası öngörülmüş suçlarda, sanığın duruşmada hazır bulunmasının zorunlu kılınması suretiyle uygulanmaktadır. Bu düzenleme, usul adaletinin güvence altına alınması ve savunma hakkının etkin kullanılması amaçlarını taşıdığı gibi, uygulamada hem avantajlar hem de pratik zorluklar ortaya çıkarır.
Okuyucu olarak şu soruları kendinize sorabilirsiniz:
– Bir suç ne kadar ağırsa, sanığın esas mahkeme huzurunda bulunmasının ne ölçüde zorunlu olması etik açıdan meşrudur?
– “Hızlı yargılama” ile “savunma hakkının tam kullanılması” arasında nasıl bir denge kurulmalıdır?
– Uygulamada istinabe yasağının getirdiği masraflar, adaletin erişilebilirliği açısından bir engel teşkil edebilir mi?
Bu sorular, hem hukukçular için hem de geniş anlamda toplumsal adalet arayışı içinde olan herkes için yol gösterici olabilir.
—
Sources:
[1]: https://www.hukukihaber.net/cmk-m1962ye-gore-istinabe-yoluyla-sanigin-sorgusu?utm_source=chatgpt.com “CMK m.196/2’ye Göre İstinabe Yoluyla Sanığın Sorgusu”
[2]: https://www.bedirhansimsek.av.tr/istinabe-yasagi/?utm_source=chatgpt.com “İstinabe Yasağı – Av. Bedirhan ŞİMŞEK”
[3]: https://sanalhukuk.org/2025/03/12/alt-siniri-5-yil-ve-ustu-olan-suclarda-istinabe-yoluyla-sorgu-yapilamaz-mutlaka-mahkemesi-yapmak-zorundadir/?utm_source=chatgpt.com “Alt sınırı 5 yıl ve üstü olan suçlarda istinabe yoluyla sorgu yapılamaz …”